Leren in maatschappelijk betrokken onderwijs – derde, grondig herziene editie

DERDE, GRONDIG HERZIENE EDITIE – BESCHIKBAAR VANAF ACADEMIEJAAR 2025-2026

. basisinzichten voor onderwijs op micro-, meso- en macro-niveau
. theoretisch, empirisch onderbouwd en praktisch toepasbaar
. geschreven door internationaal erkende experten
. voor leraren en iedereen die geïnteresseerd is in onderwijs

Inzichten in het onderwijssysteem, de school en de klas

Als complex en gelaagd fenomeen raakt onderwijs direct of indirect een brede waaier van maatschappelijke actoren: leerlingen, leraren, directies, ouders, beleidsmakers en de samenleving in zijn geheel. Onderwijs is bijgevolg van grote maatschappelijke betekenis en verdient daarom grondige reflectie en begrip.

Dit boek doet recht aan de complexiteit van onderwijs en verheldert zonder te simplificeren. Het biedt wetenschappelijke denkkaders en standpunten op verschillende onderwijsniveaus: het onderwijssysteem, de school en de klas. Leraren en allen die in onderwijs geïnteresseerd zijn, vinden hier de basis om zelfstandig te reflecteren, te beslissen en te oordelen over deze niveaus.

Het boek brengt op die manier de basisinzichten samen die elke leerkracht nodig heeft om onderwijs en onderwijzen te begrijpen: wat het betekent, hoe het tot stand komt en wat het vereist. Het is geen eindpunt, maar een startpunt voor eenieder die meer wil weten over onderwijs en de processen die het vormen.

Voor meer informatie, ga naar www.soe.kuleuven.be/limbo

Inleiding
Woorden van dank

Preambule: Structuur van het Vlaamse onderwijs
De grote onderdelen
Het gewoon secundair onderwijs
Het buitengewoon secundair onderwijs
Ter afronding
Noten

DEEL 1: FUNDAMENTEN VAN LEREN EN ONDERWIJZEN

Hoofdstuk 1: Leren
1. Inleiding
2. Verschillende perspectieven op leren
2.1 Het behaviorisme
2.2 Het cognitivisme
2.3 Het socio-constructivisme
3. Kenmerken van leren
3.1 Leren is een actief en constructief proces
3.2 Leren is een cumulatief proces
3.3 Leren is een zelfgestuurd proces
3.4 Leren is een gesitueerd proces
4. Verschillende aspecten van leren
4.1 Cognitieve aspecten van leren
4.2 Metacognitieve aspecten van leren
4.3 Dynamisch-affectieve aspecten van leren
5. Ter afronding: reflecties op (onderzoek naar) leren

Hoofdstuk 2: Onderwijzen: een didactisch perspectief
1. Inleiding
2. Doelen en evaluatie
2.1 Soorten doelen en soorten evaluaties
2.2 Kwaliteitsvolle doelen en kwaliteitsvolle evaluatie
3. Leertaken en leerinhouden
3.1 Selecteren en ordenen
3.2 Soorten leertaken en leerinhouden
4. Werkvormen en media
4.1 Soorten werkvormen
4.2 Soorten media
4.3 Onderwijsbenaderingen
5. Ter afronding
Noten

Hoofdstuk 3: Digitale transformatie in leren en onderwijzen
1. Inleiding
2. Historisch overzicht van digitale technologie in het onderwijs
3. Mogelijkheden van digitale technologie
3.1 Toegang tot informatie vergroten
3.2 Levensechte contexten simuleren
3.3 Directe feedback verzorgen
3.4 Onderwijsleerprocessen beheren en opvolgen
3.5 Onderwijsleeromgevingen personaliseren
3.6 Nieuwe vormen van samen leren en samenwerken
3.7 Formatief en summatief evalueren ondersteunen
3.8 Nieuwe vrijheidsgraden voor de plaats en tijd waarin leren en onderwijs plaatsvindt
3.9 Bevorderen van inclusiviteit en de omgang met diversiteit
3.10 Onderwijs (her)ontwerpen
4. Randvoorwaarden voor digitalisering
5. Een blik op de realiteit inzake digitalisering in het Vlaamse onderwijs
6. Wenselijkheid van digitalisering in het onderwijs
6.1 Een possibilistische blik op digitalisering in het onderwijs
6.2 Technologie neemt niet over, maar ondersteunt
6.3 Technologie maakt nieuwe onderwijsdoelen noodzakelijk
6.4 Technologie om de digitale kloof niet te versterken, maar te verkleinen
6.5 Waakzaamheid voor toenemende commercialisering
6.6 Digitalisering vanuit een gedragen visie op en beleid over ethiek, privacy en duurzaamheid
7. Ter afronding
Noten

DEEL 2: ORGANISATIE EN INRICHTING VAN ONDERWIJS

Hoofdstuk 4: Het verloop en het beheer van het klasgebeuren
1. Inleiding
2. Leerlingen als adolescenten: een ontwikkelingspsychologisch perspectief
2.1 Lichamelijke ontwikkeling
2.2 Cognitieve ontwikkeling
2.3 Ontwikkeling van zelfbeeld, zelfwaardering en identiteit
2.4 Relationele ontwikkeling
3. De klas als groep
4. De rol van taal in onderwijs en leerprocessen
4.1 Talige drempels
4.2 Schoolbrede oplossingen voor taal als drempel
4.3 Omgaan met talige diversiteit
5. Het klasgebeuren: enkele kenmerken
6. Klasmanagement
6.1 Structuur bieden
6.2 Ondersteunen van autonomieontwikkeling
6.3 Positieve leerling-leraarrelaties uitbouwen
7. Ter afronding

Hoofdstuk 5: Scholen vormgeven: schoolcultuur, professionele relaties, ontwikkeling en leiderschap
1. Inleiding
2. Schoolcultuur
2.1 Wat is schoolcultuur?
2.2 Wat kunnen schoolculturen inhouden?
2.3 Wat is de relevantie van schoolcultuur?
2.4 Hoe schoolcultuur vormgeven?
3. Collegialiteit, samenwerking en autonomie
3.1 Collegiale relaties
3.2 Samenwerking en autonomie
4. De ontwikkeling van leraar en school
4.1 Professionele ontwikkeling van leraren
4.2 Professionele leergemeenschappen
4.3 Schoolontwikkeling
5. Schoolleiderschap
5.1 Begripsomschrijving
5.2 Conceptualiseringen van schoolleiderschap in de literatuur
6. Ter afronding: over het belang van de schoolorganisatie

Hoofdstuk 6: Inclusief onderwijs: een antwoord op specifieke onderwijsbehoeften
1. Inleiding
2. Inclusief onderwijs: het recht op participatie aan kwaliteitsvol onderwijs
3. Onderwijsbeleid: het onderwijsaanbod voor leerlingen met SOB
3.1 Onderwijscontexten: inclusief vs. gesegregeerd
4. Inclusief onderwijs realiseren
4.1 Interprofessionele samenwerking als voorwaarde om inclusie te realiseren
4.2 Verschillende vormen van samenwerken
4.3 Interprofessioneel samenwerken binnen inclusief onderwijs
4.4 Universal design for learning
4.5 Binnenklasdifferentiatie
4.6 Redelijke aanpassingen voor individuele leerlingen
4.7 Flexibele leerwegen
5. Ter afronding
Noten

DEEL 3: REGELGEVING, KWALITEIT EN GELIJKE KANSEN IN HET VLAAMSE ONDERWIJS

Hoofdstuk 7: Leraar en onderwijs: juridische aspecten
1. Inleiding
2. Het juridische kader van onderwijs
2.1 Het juridische kader voor onderwijsbeleid
2.2 Beleidsactoren in onderwijs
3. Het juridische kader voor leraren
3.1 Het lerarenstatuut
3.2 Rechten en plichten
3.3 Aansprakelijkheid
3.4 Verzekeringen in het onderwijs
4. Juridisering van het schoolgebeuren?
4.1 Juridisering van klassenraadbeslissingen
4.2 Juridisering van sanctionerende beslissingen
5. Ter afronding
Noten

Hoofdstuk 8: Kwaliteitszorg en -bewaking
1. Inleiding
2. Onderwijskwaliteit
2.1 Componenten van onderwijskwaliteit: uitkomsten en condities
2.2 Perspectieven op onderwijskwaliteit
3. Initiatieven van kwaliteitsbewaking en/of -zorg
3.1 Onderwijsdoelen als kwaliteitsnorm
3.2 Onderwijsinspectie
3.3 Pedagogische begeleidingsdiensten
3.4 Scholen
3.5 Vlaamse toetsen
3.6 Internationaal vergelijkend onderzoek
4. Ter afronding: over kwantificering en methodologische grenzen
4.1 Kwantificering
4.2 Methodologische grenzen

Hoofdstuk 9: Sociale ongelijkheid en gelijke kansen
1. Inleiding
2. Componenten van ongelijkheden in onderwijs
2.1 Context en input
2.2 Proces: ongelijkwaardige behandeling
2.3 Output: ongelijke uitkomsten
3. Het publieke debat over ongelijkheden: deficitdenken en individueel schuldmodel
3.1 Biologisch deficit-denken
3.2 Cultureel deficitdenken
3.3 Individueel schuldmodel
3.4 Pierre Bourdieu: een theoretisch basisdenkkader
4. Visies op gelijkheid
4.1 Compensatie en assimilatie
4.2 Meritocratie en kleurenblindheid
4.3 Egalitarisme en pluralisme
5. Ter afronding

DEEL 4: DENKEN OVER ONDERWIJS IN CONTEXTEN

Hoofdstuk 10: De maatschappelijke rol en betekenis van onderwijs: benaderingen en toetsstenen
1. Inleiding
2. De functioneel-sociologische benadering
3. De cultureel-sociologische benadering
4. De conflict-sociologische benadering
5. De sociaal-economische benadering
6. De schoolpedagogische benadering
6.1 Algemene achtergrond
6.2 Schools leren: uitgangspunten en toetsstenen
7. Ter afronding
Noten

Hoofdstuk 11: De vorming van moderne onderwijssystemen in West-Europa: een historisch perspectief
1. Inleiding
2. Over groote en cleyne scholen. Onderwijs in het ancien régime
3. Reformatie en onderwijsvernieuwing
4. De verlichting als kantelpunt in de onderwijsgeschiedenis?
5. Dageraad van de natiestaat. Onderwijs in het aanschijn van het 19de-eeuwse nationalisme
6. Een industriële school? De school en de sociale kwestie
7. De uitrol van de leerplicht in Europa
8. Een typisch Belgisch compromis? De vorming van een Belgisch onderwijssysteem in historisch perspectief
9. Veralgemening en democratisering in een ideologisch gefragmenteerd onderwijslandschap
10. Ter afronding: het lerarenberoep in het aanschijn van de ‘onderwijsrevolutie’
Noten

Hoofdstuk 12: De kwestie van goed onderwijs: over denkwijzen en diplomatie
1. Inleiding
2. Het meervoudige denken in het onderwijs: professioneel, beheersmatig, deliberatief en beschouwelijk
2.1 De professionele denkwijze
2.2 De beheersmatige denkwijze
2.3 De deliberatieve denkwijze
2.4 De beschouwelijke denkwijze
3. De vier denkwijzen in actie en interactie
3.1 Over onderwijsdoelen
3.2 Over (Vlaamse) toetsen
3.3 Over pedagogische projecten
4. Over wat geldt als ‘evidentie’ in de wereld van onderwijs
5. Ter afronding: over goed onderwijs en diplomatie
Noten
Referentielijst

Jan Elen

Jan Elen is gewoon hoogleraar onderwijskunde aan het Centrum voor Instructiepsychologie en –technologie, KU Leuven.

Andy Thys

Andy Thys is onderwijskundige, onderwijstechnoloog en wetenschappelijk medewerker werkzaam binnen de lerarenopleiding van de KU Leuven.

Orhan Agirdag

Koen Aesaert

Patricia Bijttebier

Fien Depaepe

Greet Gevaert

Bregt Henkens

Jan Masschelein

Jan Masschelein is gewoon hoogleraar wijsgerige pedagogiek, verbonden aan het Laboratorium voor Educatie en Samenleving van de KU Leuven.

Ides Nicaise

Sara Nijs

Annelies Raes

Nele Reyniers

Maarten Simons

Maarten Simons is Professor at the Laboratory for Education and Society and the Center for Educational Policy and Innovation, Katholieke Universiteit Leuven.

Kris Van den Branden

Sarah Van Ruyskensvelde

Sarah Van Ruyskensvelde is docent historische pedagogiek aan de Onderzoeksgroep Educatie, Cultuur en Samenleving van de KU Leuven.

Eline Vanassche

Machteld Vandecandelaere

Kurt Willems

Jan Elen