Het meerstemmige geluid van stilte in
opvoeding en onderwijs.
Stilte loopt als een rode draad door de geschiedenis van de school. In de voorbije eeuwen hebben talloze leerkrachten kinderen aangespoord om stil te zijn. Er verschenen ook vele publicaties waarin pedagogische auteurs reflecteerden over de waarde van stilte voor het onderwijs. In dit boek verkent Pieter Verstraete aan de hand van niet eerder ontgonnen archiefmateriaal de geschiedenis van de pedagogische betekenis van stilte. Heb je altijd al willen weten waar de voorliefde voor klassikale stilte vandaan komt? Vraag je je af waarom we vandaag in stilte leren lezen en of dat altijd zo was? Wil je weten hoe stille en verlegen leerlingen vroeger werden behandeld? Of ben je benieuwd waarom Maria Montessori stiltelesjes zo belangrijk vond? In dit boek maak je op een boeiende manier kennis met het meerstemmige geluid van stilte in de geschiedenis van opvoeding en onderwijs.
E-boek verkrijgbaar in Open Access.
Deze publicatie is GPRC-labeled (Guaranteed Peer-Reviewed Content).
Beluister de podcast Buiten de krijtlijnen #124 | Pieter Verstraete over stilte in het onderwijs
Voorwoord
Inleiding: Luisteren naar stilte in de geschiedenis van opvoeding en onderwijs 1. Stiltepraktijken in opvoeding en onderwijs 2. Onderzoek naar stilte in hedendaagse pedagogische praktijken 3. Een kritische kijk op bestaande geschiedenissen van stilte 4. Naar een geschiedenis van stilte op school en in de klas 5. Het stille zelf, voorbeeldige Bobby en de geschiedenis als megafoon
Hoofdstuk 1: De opkomst van klassikale stilte 1. βHij schreeuwt gelijck een mager swijn, dat terstond gekeelt moet zijnβ 2. Geluiden en stilte in het werk van Jean-Baptiste de la Salle 3. Slaafse stilte en menslievende vrijheid 4. Over betamelijke, gepaste, goede, werktuiglijke, liefelijke of heilzame stilte 5. Een les in stilte voor de allerkleinsten
Hoofdstuk 2: De herontdekking van stilte door Maria Montessori 1. Een schreeuw om leven van het pasgeboren kind 2. Stilte, discipline en het lawaai van vallende stoelen 3. Stilteoefeningen, fluisterstemmen en gecontroleerde beweeglijkheid 4. Het belang van stilte voor (de opleiding van) leerkrachten
5. βAls we de stilte willen bereiken, dan moeten we ze onderwijzenβ 6. Door de stilte naar een nieuwe wereld
Hoofdstuk 3: Het stille kind en het luide zelf 1. Stilte en verlegenheid 2. Dictees, examenvragen en observatielessen: de alomtegenwoordigheid van verlegen kinderen in de klas 3. De stem van een achttiende-eeuwse Timidus: βIk ben niet gek!β 4. Van goede en kwade naar normale en abnormale verlegenheid 5. Het sociaal-darwinisme en de luidruchtige strijd om het bestaan 6. Het succesvolle zelf, de persoonlijkheidscultuur en de oorlog tegen verlegenheid 7. Maria Montessori, zelfopvoeding en verlegenheid als monstruositeit
Hoofdstuk 4: Stillezen en het kind als open boek 1. De kunst van het hardop lezen 2. Stille efficiΓ«ntie en de economisering van het onderwijs 3. De opkomst van het stillezen in de Lage Landen 4. Stilleestesten en de roep om verantwoorde selectie 5. Kritische geluiden en de triomf van het stillezen
Epiloog: Stilte, het oplaadbare zelf en de richting van onze toekomst
Noten Referentielijst
Artiesten worden al eeuwenlang door stilte geΓ―nspireerd om nieuwe werelden te scheppen. Die artistieke benadering kan inspiΒratie bieden voor een pedagogische kijk op stilte in de klas en op school. Niet om kinderen op een autoΒritaire manier in het gareel te houden, wel om hen op een activerende manier te bevrijden.
De Standaard, 1 september 2022
Is het eigenlijk ooit nog wel eens stil. Professor Pieter Verstraete
heeft er een boek over geschreven. Specifiek over lawaai en stilte op school.
Wanneer hij als verteller vanuit pedagogisch perspectief de historische toer opgaat, is Verstraete op zijn best. In vier hoofdstukken overschouwt de auteur aspecten van stilte in de klas. Hij toont aan dat stiltebeleving onvermijdelijk iets zegt over de maatschappelijke rol en zelfs de politieke geladenheid die aan het stil-zijn wordt toegekend Tot in de 17de eeuw was de schoolklas een erg luidruchtige plek waar kinderen een voor een bij de leraar werden geroepen en luidop hun lesjes aframmelden. Op afbeeldingen van klastaferelen uit die tijd is het rumoer haast op het schilderij te horen. De overgang van dit 'hoofdelijke' naar een klassikaal systeem, waarbij alle kinderen stilzitten en in groep luisteren naar de meester, zorgde ook voor een andere akoestische verhouding tussen leraar en leerlingen.Virginie Platteau, Tertio, 9 nov 2022
Waarom we (niet) stil zijn in de klasEen goede klas is een stille klas. Dat ideaalbeeld zingt al lang rond in onze collectieve voorstelling van het onderwijs. Nieuw onderzoek toont nochtans dat de klas vroeger lang niet altijd een stille ruimte was. Ellen Debackere, EOS,
editie 12/2022
Een merkwaardig werk, zeker het lezen waard, ook al omdat het een problematiek behandelt die lange tijd weinig aandacht kreeg. In zekere zin kan het boek, hoewel historisch van aard, gelezen worden als een apologie voor stiltemomenten in het onderwijs. [...] Zwijgen over de stilte, is ze immers verder aan de aandacht van het publiek onttrekken. Iets wat mijn Leuvense opvolger (Verstraete, 2022) juist niet heeft gedaan. Zoals menig historisch onderzoeker heeft hij door erover te schrijven stem willen geven aan wat in de vergetelheid dreigt te belanden.
Marc Depaepe, Thomas, 23/11/2022, https://www.kuleuven.be/thomas/page/zwijgen-en-of-spreken/
Hoe staat het met de stilte in de klas? Over dit onderwerp heeft Pieter Verstraete een uitermate boeiend boek geschreven. De auteur maakt duidelΔ³k dat stilte als een rode draad door de geschiedenis van de school loopt. In voorbΔ³e eeuwen hebben talloze leerkrachten kinderen aangespoord om stil te zΔ³n en hebben pedagogische auteurs gereflecteerd op de waarde van stilte voor het onderwΔ³s. Verstraete beschrΔ³ft deze geschiedenis vanaf de zestiende eeuw aan de hand van veel niet eerder ontgonnen archiefmateriaal. Peter van der Doef, Pedagogiek in Praktijk, PIP 132, juni 2023
Verstraete heeft een rijk en goed leesbaar boek geschreven. Hij heeft gebruik gemaakt van een indrukwekkende hoeveelheid aan wetenschappelijke literatuur, professionele publicaties, egodocumenten, kunstwerken en filmmateriaal.(...) Wat Verstraete mijns inziens knap heeft gedaan is de meerstemmigheid van de geschiedenis van stilte in de klas te illustreren. In het bijzonder krijgt het βpedagogischeβ aandacht doordat in elk hoofdstuk verschillende belangen van het kind, verschillende onderwijsidealen, en verschillende praktische uitwerkingen van die idealen in de omgang met het kind behandeld worden. Telkens tegen de achtergrond van een bepaalde sociaal maatschappelijke en politieke setting. - C. van Kan, Pedagogische StudiΓ«n, 100(3), https://doi.org/10.59302/ps.v100i3.17636
Related titles
Brusselse plaatsnamen
Iadine Degryse (Editor), Benjamin Wayens (Editor), Chantal Kesteloot (Editor), Dennis De Vriese (Editor), Matthijs Degraeve (Editor),
April 2026
Denken en dialogeren over identiteit
Karel Van Nieuwenhuyse (Author), Bauke Verbergt (Author), Greet Vermeiren (Author), Ellen Claes (Author),
November 2025
Teaching About the Violent Past
Line Kuppens (Author), Justin Sheria Nfundiko (Author),
October 2025
Leren in maatschappelijk betrokken onderwijs – derde, grondig herziene editie
Jan Elen (Editor), Andy Thys (Editor),
September 2025
Academische vrijheid
Sarah Van Ruyskensvelde (Editor), Kaat Wils (Editor), Rajesh Heynickx (Editor),
June 2025
Student Notes from Latin Europe (1400β1750)
Xander Feys (Editor), Maxime Maleux (Editor), Andy Peetermans (Editor), Raf Van Rooy (Editor),
May 2025
Brussel in een BelgiΓ« met vier gewesten?
Dirk Moors (Editor), Anneloes Vandenbroucke (Editor), Iadine Degryse (Editor), Simon Boone (Editor),
February 2025
Geschiedenissen van de islam in Nederland en Vlaanderen
Vera Crienen (Editor), Martijn de Koning (Editor), Umar Ryad (Editor), Gerard Wiegers (Editor),
May 2024
Wiskunde voor economen: concepten en technieken uit de lineaire algebra – Tweede editie
Johan Quaegebeur (Author), Wim Schoutens (Author), Naci TanrΔ±ΓΆven (Author), Paulien Vandereyt (Author),
June 2022
Musiceren is topsport
Bert De Cuyper (Author), Griet Baert (Author), Linde Verjans (Author),
December 2021