Leren in maatschappelijk betrokken onderwijs – online materiaal
Welkom op de webpagina van het handboek Leren in maatschappelijk betrokken onderwijs.
Op deze pagina vind je per hoofdstuk aanvullende informatie en illustraties. We vermelden de pagina en de zin (aangegeven met een QR-icoontje in het boek) waarop het materiaal betrekking heeft.
Aanpassingen van de tekst in het boek veroorzaakt door nieuwe beleidsbeslissingen en decretale maatregelen na 1 september 2025 en errata staan hier >
Hoofdstuk 1 – Leren
p. 4
Skinner (1904–1990) onderzocht het basisprincipe van operante conditionering met zijn ‘Skinnerbox’, een eenvoudig hokje waarin zich een dier bevindt (bv. een rat of een duif).
Zie: https://www.youtube.com/watch?v=NeK8GNLylkc&ab_channel=flactemb
p. 14
Een klassiek voorbeeld van onderzoek naar het ontstaan van misconcepties waarbij voorkennis het leren niet altijd faciliteert, komt uit het onderzoek van Vosniadou en Brewer (1992).
Zie figuur 1 (Mental Models of the Earth), p. 549 in Vosniadou, S., & Brewer, W.F. (1992). Mental models of the earth: A study of conceptual change in childhood. Cognitive Psychology, 24, 535–585. https://doi.org/10.1016/0010-0285(92)90018-W.
Hoofdstuk 2 – Onderwijzen: een didactisch perspectief
p. 56
Papert (1980) bijvoorbeeld ontwikkelde ‘Logo’, een eenvoudige computertaal, waarmee leerlingen zelf kunnen leren programmeren, iets waarvoor ook nu nog heel veel aandacht is.
Zie https://nl.wikipedia.org/wiki/Logo_(programmeertaal)
p. 57
Het 4C/ID-model (‘Four Components Instructional Design Model’, geeft concreet vorm aan het competentiegericht opleiden door vier componenten te onderscheiden.
Zie https://www.youtube.com/watch?v=hveZ508JoHg
Hoofdstuk 3 – Digitale transformatie in leren en onderwijzen
p. 66
Initieel was de verwachting dat deze open online cursussen het bestaan van de fysieke universiteiten overbodig zouden maken, maar deze revolutie heeft niet plaatsgevonden.
p. 68
Ook in het secundair onderwijs wordt XR ingezet, bijvoorbeeld om vanop afstand toegang mogelijk te maken tot historische sites of om abstracte begrippen (bv. orbitalen en magnetische veldlijnen) te visualiseren.
Zie bv. https://www.imec.be/sites/default/files/inline-files/Leaflet%20Smart%20Education_SCI-I.pdf
p. 70
Een voorbeeld van low fidelity-simulaties zijn de simulaties op Gapminder.org, die allerhande mondiale uitdagingen en wereldwijde trends (zoals klimaatopwarming en armoedebestrijding) in kaart brengen via datagedreven visualisaties om zo misvattingen uit de wereld te helpen.
Zie https://www.gapminder.org/
p. 70
VRhoogte is een voorbeeld van een interactieve VR-opleidingsmodule voor leerlingen van het secundair onderwijs.
p. 72
Op Klascement, het online platform waar leraren leermaterialen kunnen delen en hergebruiken, is er bijvoorbeeld een virtuele leraarskamer, waar leraren met elkaar kunnen overleggen over het gebruik van leermaterialen voor specifieke doeleinden.
Zie https://www.klascement.net/
p. 74
In Vlaanderen hebben we expertise opgebouwd rond synchroon internetonderwijs voor zieke kinderen, beter bekend als Bednet.
Zie https://www.bednet.be/nieuws/nieuws/7.000-zieke-leerlingen-verbonden-met-hun-klas-20-jaar-bednet
p. 75
Meer specifiek kan gratis voorleessoftware worden ingezet om leerlingen met dyslexie te ondersteunen, bij evaluatiemomenten waarin leesvaardigheid niet wordt beoordeeld.
Zie https://www.vlaanderen.be/voorleessoftware-voor-leerlingen-met-leesbeperkingen
p. 75
ADIBib maakt leer- en werkboeken digitaal beschikbaar voor leerlingen die moeite hebben met lezen of schrijven.
p. 80
Jaarlijks verschijnt het ‘apenstaartjarenrapport’ , waarin de digitale leefwereld van kinderen en jongeren wordt geschetst.
Zie https://www.mediawijs.be/nl/onderzoek/apenstaartjaren
p. 80
Ook de Vlaamse scholierenkoepel brengt geregeld een rapport uit met specifieke aanbevelingen van, voor en door scholieren.
Zie https://www.scholierenkoepel.be/
p. 81
Deze vraag staat centraal in het ICILS-project, de ‘International Computer and Information Literacy Study’.
p. 87
Klascement zet in op dit principe door onder de ‘Creative Commons’-licentie leermaterialen onder bepaalde voorwaarden vrij te delen
Zie https://klascement.info/help/wat-is-creative-commons/
p. 88
Ze staan bekend als de AI-ACT, die AI-toepassingen classificeert en reguleert op basis van hun risico op schade.
Zie https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/regulatory-framework-ai
Hoofdstuk 4 – Het verloop en het beheer van het klasgebeuren
p. 103
Op basis van heel wat onderzoek, waarbij groepen in hun ontwikkeling werden geobserveerd, heeft Tuckman (1965) een schema ontwikkeld dat nog steeds erg relevant is.
Zie https://centrumvoordidactiek.nl/blog/tuckman-model-groepsontwikkeling/
p. 118
Onder meer Wubbels en Brekelmans (2005) hebben op basis van twintig jaar onderzoek met de ‘Vragenlijst Interpersoonlijk Leraarsgedrag’ aangetoond dat de relaties tussen leerlingen en hun leraren de basis vormen voor een vlot verloop van het klasgebeuren.
Zie https://interpersonal-relationships-in-education.sites.uu.nl/
Hoofdstuk 5 – Scholen vormgeven: Schoolcultuur, professionele relaties, ontwikkeling en leiderschap
p. 136
Op basis van een systematische literatuurstudie inventariseerden Vangrieken et al. (2015) mogelijke negatieve gevolgen van samenwerking.
Zie tabel 4 en tabel 5 uit Vangrieken, K., Dochy, F., Raes, E., & Kyndt, E. (2015). Teacher collaboration: A systematic review. Educational Research Review, 15, 17–40. https://doi.org/10.1016/j.edurev.2015.04.002.
Deze tabellen geven een overzicht van de positieve én negatieve effecten van samenwerking in scholen, geordend volgens de gangbare begrippen in de literatuur (zoals ‘samenwerking’ en ‘professionele leergemeenschap’). Dit laat zien dat er conceptuele verwarring heerst over dit basisfenomeen in scholen, en samenwerking zowel kansen als valkuilen kent. Samenwerking kan energie geven, nieuwe ideeën opleveren en het team versterken. Maar het kan ook leiden tot extra werkdruk, spanningen of onduidelijke verwachtingen. Bovendien is wat goed werkt in het ene team niet vanzelfsprekend een succes in een ander team. Samenwerking is dus geen wondermiddel, maar een praktijk die doordachte keuzes en voortdurende afstemming vraagt.
Meer informatie op: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1747938X1500024X?via%3Dihub#t0030
p. 147
Deze conceptualisering van schoolleiderschap blijft relevant en de kernpraktijken zijn bijvoorbeeld herkenbaar verwerkt in het in 2023 ontwikkelde profiel voor schoolleiderschap in het Vlaamse onderwijs.
Hoofdstuk 6 – Inclusief onderwijs: een antwoord op specifieke onderwijsbehoeften
p. 158
Figuur 1: Het Vlaamse zorgcontinuüm (Prodia, 2025)
Zie https://prodiagnostiek.be/het-zorgcontinuum/
p. 165
Toch geldt: hoe meer leerlingen we binnen het gewoon onderwijs kunnen ondersteunen, hoe beter we zowel aan hun noden als aan de behoeften van de leerkrachten kunnen tegemoetkomen.
Zie https://data-onderwijs.vlaanderen.be/documenten/bestand.ashx?nr=24574
Hoofdstuk 7 – Leraar en onderwijs: juridische aspecten
p. 198
Toch aarzelen schoolbesturen soms om dit evaluatietraject in gang te zetten, aangezien de kans bestaat dat een negatieve evaluatie door het personeelslid wordt aangevochten en de school een juridische procedure zal moeten doorlopen.
p. 198
Welk vak kan worden gegeven, in welke graad en volgens welk barema dit wordt betaald, is afhankelijk van het bekwaamheidsbewijs.
Zie https://data-onderwijs.vlaanderen.be/bekwaamheidsbewijzen/lijst.aspx?niv=SO
Hoofdstuk 8 – Kwaliteitszorg en -bewaking
p. 223
Deze sleutelcompetenties, in 2018 decretaal vastgelegd, zijn gebaseerd op de acht Europese sleutelcompetenties voor levenslang leren.
p. 223
Binnen de eerste graad van het secundair onderwijs wordt onderscheid gemaakt tussen drie types van onderwijsdoelen: eindtermen basisgeletterdheid, eindtermen en uitbreidingsdoelen
Zie https://onderwijsdoelen.be/modernisatie-so?onderwijsstructuur=SO_1STE_GRAAD
p. 224
Zo zijn de onderwijsdoelen van het secundair onderwijs bijvoorbeeld afgestemd op de niveaus en inhoud van de Vlaamse kwalificatiestructuur (VKS), die op haar beurt is afgestemd op het European Qualifications Framework (EQF).
Zie https://europass.europa.eu/nl/europass-tools/het-europees-kwalificatiekader
p. 227
Een overzicht van alle kwaliteitsverwachtingen en -beelden is te vinden in het Okmagazine van de onderwijsinspectie.
p. 228
Tot slot bundelt de onderwijsinspectie de inschalingen op de ontwikkelingsschalen in een doorlichtingsverslag dat publiek beschikbaar is.
Zie https://www.vlaanderen.be/doorlichtingsverslag-van-een-onderwijsinstelling
p. 230-231
Dit principe werd in 2009 vastgelegd in het Decreet betreffende de kwaliteit van onderwijs.
Zie https://data-onderwijs.vlaanderen.be/edulex/document.aspx?docid=14129
p. 231
Een beknopte beschrijving van de PDCA-cyclus is online terug te vinden.
Zie https://kwaliteitszorg.nl/grip-op-kwaliteitszorg/kwaliteitscyclus/
p. 241
In functie van dat doel worden dan keuzes gemaakt wat betreft het design, de standaardbepaling (bv. de Bookmarkmethode om de cesuur te bepalen die aangeeft of leerlingen al dan niet de eindtermen behalen ) en de analytische methode.
Hoofdstuk 9 – Sociale ongelijkheid en gelijke kansen
p. 251
Dit experiment kreeg ook aandacht in de populaire cultuur, bijvoorbeeld in een aflevering van De Wonderjaren.
Zie https://www.youtube.com/watch?v=_Qp7hrCJgAo
Hoofdstuk 10 – De maatschappelijke rol en betekenis van onderwijs: benaderingen en toetsstenen
p. 289
Indien de (maatschappelijke) bestemming van jonge mensen niet op voorhand vastligt, indien we niet voor jongeren vastleggen wat ze moeten worden, dan betekent dit: iedereen, ongeacht afkomst of herkomst, moet de kans krijgen om zelf vorm te geven aan hun leven en moet dus zelf een bestemming (kunnen) zoeken.
Zie Verburgh, A., Simons, M., Masschelein, J., Janssen, R., Elen, J., & Cornelissen, G. (2016). School: Everyone can learn everything. In: Achten V., Bouckaert G., Schokkaert E. (Eds.), “A truly golden handbook”: The scholarly quest for utopia (pp. 263–271). Leuven University Press. https://doi.org/10.11116/9789461662347
Zie PDF School: Everyone can learn everything
p. 300
John Dewey, die we eerder hebben vermeld, schreef aan het einde van de 19de eeuw een pedagogisch credo.
Zie John Dewey My Pedagogic Creed
Hoofdstuk 11 – De vorming van moderne onderwijssystemen in West-Europa: een historisch perspectief
p. 317
Het Pruisische onderwijsmodel gooide hoge ogen in West-Europa en de Verenigde Staten. Dit artikel biedt bijkomende historische context bij de historische vorming van het Pruisische onderwijsmodel, en de geleidelijke uitrol ervan in het Westen.
Zie 6 Het begin van het lager volksonderwijs in West-Europa en de Verenigde Staten, Zorg en de staat, Abram de Swaan – DBNL
Hoofdstuk 12 – De kwestie van goed onderwijs: over denkwijzen en diplomatie
p. 345
Voor de praktijk rond toetsen kiezen we als vertrekpunt de beheersmatige logica, die ondertussen sterk aanwezig is in de Vlaamse toetsen.
Zie https://www.vlaanderen.be/onderwijs-en-vorming/vlaamse-toetsen
p. 352
Om die reden is er vaak sprake van evidence-informed in de plaats van evidence-based werken (zie bv. de wijze waarop de Vlaamse Onderwijsraad adviseert over het gebruik van evidentie en hoe Leerpunt zich positioneert.